Menopauze en overgangsklachten
De overgang is de periode waarin de werking van de eierstokken geleidelijk verandert en de hoeveelheid oestrogeen afneemt. De perimenopauze begint meestal met veranderingen in de menstruatiecyclus en kan meerdere jaren duren. De menopauze zelf is het moment waarop een vrouw twaalf maanden achter elkaar niet meer heeft gemenstrueerd, zonder andere oorzaak. Daarna spreekt men van de postmenopauze. De natuurlijke menopauze vindt meestal plaats tussen het 45e en 55e levensjaar.
De overgang verloopt voor iedere vrouw anders. Sommige vrouwen hebben nauwelijks klachten, terwijl anderen jarenlang last hebben van bijvoorbeeld opvliegers, nachtzweten, slecht slapen, stemmingsveranderingen of vaginale droogheid.
Acupunctuur en Chinese kruidengeneeskunde kunnen aanvullend worden ingezet bij overgangsklachten. Binnen de Chinese geneeskunde wordt daarbij niet alleen naar de overgang zelf gekeken, maar vooral naar de combinatie van klachten en het onderliggende TCM-patroon.
Veel voorkomende symptomen
Tijdens de perimenopauze wordt de menstruatie vaak eerst onregelmatiger. De cyclus kan korter of langer worden en ook de hoeveelheid bloedverlies kan veranderen. Uiteindelijk stopt de menstruatie volledig.
Veel voorkomende overgangsklachten zijn:
- opvliegers en nachtzweten;
- slaapproblemen;
- hartkloppingen;
- stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, angst of somberheid;
- problemen met concentratie of geheugen;
- hoofdpijn;
- vermoeidheid;
- vaginale droogheid en pijn bij het vrijen;
- veranderingen in libido;
- vaker of urgenter moeten plassen en urineverlies;
- spier- en gewrichtsklachten.
Niet iedere klacht die rond deze levensfase ontstaat, wordt automatisch door de overgang veroorzaakt. De aard en ernst van de klachten verschillen bovendien sterk per persoon.
Mogelijke oorzaken
De overgang is een natuurlijk biologisch proces. De voorraad functionerende follikels in de eierstokken neemt af, waardoor de productie van hormonen verandert en uiteindelijk de eisprong en menstruatie stoppen. Vooral de afname en schommelingen van oestrogeen spelen een belangrijke rol bij overgangsklachten.
De overgang kan ook eerder of plotselinger ontstaan door bijvoorbeeld het verwijderen van beide eierstokken, chemotherapie of radiotherapie. Wanneer de werking van de eierstokken vóór het 40e levensjaar afneemt, is verdere medische beoordeling belangrijk.
Niet alle klachten hoeven uitsluitend hormonaal bepaald te zijn. Slaap, stress, lichamelijke en psychische gezondheid, leefstijl en bestaande aandoeningen kunnen mede bepalen hoe de overgang wordt ervaren.
Wat kan acupunctuur doen bij overgangsklachten?
Acupunctuur kan aanvullend worden ingezet bij klachten tijdens de overgang. De behandeling wordt afgestemd op de klachten die op dat moment het meest op de voorgrond staan én op het onderliggende TCM-patroon.
De ene vrouw heeft bijvoorbeeld vooral opvliegers en nachtzweten, terwijl bij een ander slapeloosheid, hartkloppingen, prikkelbaarheid, hoofdpijn of juist kou en vermoeidheid domineren. Hierdoor kan de behandeling van twee vrouwen in dezelfde fase van de overgang duidelijk verschillen.
Afhankelijk van het klachtenbeeld kan de behandeling gericht zijn op:
✓ Nier-Yin en Nier-Yang ondersteunen;
✓ Lege Hitte verminderen bij opvliegers en nachtzweten;
✓ stijgend Lever-Yang kalmeren bij hoofdpijn, duizeligheid en prikkelbaarheid;
✓ Hart en Nier harmoniseren bij onrust, hartkloppingen en slaapproblemen;
✓ de doorstroming van Qi en Bloed verbeteren wanneer stagnatie meespeelt;
✓ Ren Mai en Chong Mai reguleren tijdens de overgang;
✓ slaap en mentale rust ondersteunen.
Acupunctuur is een aanvullende behandelmogelijkheid en staat niet tegenover reguliere behandeling. Hormoontherapie (HRT) is bijvoorbeeld een reguliere behandelmogelijkheid voor vasomotorische overgangsklachten zoals opvliegers en nachtzweten.
Wat kan Chinese kruidengeneeskunde doen bij overgangsklachten?
Chinese kruiden worden eveneens afgestemd op het totale klachtenbeeld. Er bestaat binnen TCM daarom niet één standaard kruidenformule voor de menopauze.
Bij uitgesproken warmte en droogte kan bijvoorbeeld het voeden van Yin belangrijk zijn, terwijl bij een vrouw die vooral kouwelijk, vermoeid en futloos is juist ondersteuning van Yang meer op de voorgrond kan staan. Wanneer slaap, hartkloppingen en innerlijke onrust domineren, kan de behandelstrategie weer anders zijn.
Afhankelijk van het patroon kan Chinese kruidengeneeskunde gericht zijn op:
✓ Nier-Yin voeden en Lege Hitte verminderen;
✓ Nier-Yang ondersteunen bij kou en vermoeidheid;
✓ Lever-Yin voeden en stijgend Lever-Yang kalmeren;
✓ Hart-Yin voeden en de Shen, de mentale en emotionele functies binnen TCM, tot rust brengen;
✓ Qi reguleren en Bloedstase verminderen wanneer deze patronen aanwezig zijn;
✓ Ren Mai en Chong Mai ondersteunen.
Kruiden kunnen dagelijks tussen behandelingen door worden gebruikt en worden aangepast wanneer het klachtenbeeld gedurende de overgang verandert.
Hoe kijkt de Chinese geneeskunde naar de menopauze?
Binnen TCM wordt de overgang in de eerste plaats gekoppeld aan een geleidelijke afname van Nier-Jing. Jing kan worden vertaald als Essentie en vormt binnen TCM de basis voor groei, ontwikkeling, voortplanting en veroudering.
Daarbij spelen zowel Nier-Yin als Nier-Yang een rol. Yin heeft een voedende, verkoelende en bevochtigende functie; Yang staat meer voor warmte, activiteit en transformatie. Tijdens de overgang nemen beide geleidelijk af, maar meestal niet in precies dezelfde verhouding. Daardoor kan bij de ene vrouw vooral een Yin-leegtebeeld ontstaan, terwijl bij een ander Yang-leegte duidelijker aanwezig is.
Dat verklaart binnen TCM ook waarom schijnbaar tegengestelde klachten tegelijkertijd kunnen voorkomen. Een vrouw kan bijvoorbeeld opvliegers en nachtzweten hebben, maar tegelijkertijd koude voeten of regelmatig moeten plassen.
Ook Ren Mai en Chong Mai zijn belangrijk. Deze bijzondere meridianen hebben binnen TCM een nauwe relatie met menstruatie, vruchtbaarheid en de baarmoeder. Tijdens de overgang veranderen deze systemen en kan de regulatie van Qi minder stabiel worden. Dit speelt volgens de TCM-theorie onder andere een rol bij het plotseling omhoogkomen van warmte tijdens een opvlieger.
Daarnaast kunnen andere patronen de basis van Nier-leegte compliceren. Lever-Yang kan omhoog stijgen, Hart en Nier kunnen hun onderlinge balans verliezen en Qi-stagnatie, Flegma of Bloedstase kunnen aanwezig zijn. Dit is een belangrijke reden waarom dezelfde westerse overgangsklacht binnen TCM verschillend behandeld kan worden.
Wat is een TCM-orgaansysteem?
Een TCM-orgaansysteem beschrijft een groep samenhangende lichaamsfuncties en is breder dan alleen het anatomische orgaan met dezelfde naam. De TCM-Nier is dus niet hetzelfde als de anatomische nieren. Lees meer bij TCM Basisinformatie.
Wat is een TCM-patroon?
Een herkenbare combinatie van klachten en lichamelijke kenmerken wordt binnen de Chinese geneeskunde een TCM-patroon genoemd.
Hieronder worden enkele veel voorkomende patronen bij overgangsklachten besproken. Andere patronen zijn mogelijk en meerdere patronen kunnen tegelijkertijd voorkomen. Daardoor kunt u zich in meerdere beschrijvingen herkennen. Ook heeft niet iedereen met hetzelfde patroon alle genoemde symptomen. Het patroon wordt vastgesteld op basis van het totale klachtenbeeld.
Meest voorkomende TCM-patronen
Nier-Yin- en Nier-Yang-leegte, met Nier-Yin-leegte op de voorgrond
Korte uitleg
Tijdens de overgang nemen volgens TCM zowel Nier-Yin als Nier-Yang geleidelijk af. Wanneer vooral Yin onvoldoende wordt, ontbreekt een deel van de verkoelende en bevochtigende werking. Hierdoor kan Lege Hitte ontstaan. Dit is een relatief warmtegevoel dat volgens TCM niet door een werkelijk overschot aan Hitte ontstaat, maar doordat de verkoelende Yin-component onvoldoende tegenwicht geeft.
Veel voorkomende symptomen
- opvliegers;
- nachtzweten;
- warmte in de avond of nacht;
- droge mond en keel;
- vaginale droogheid;
- droge huid;
- duizeligheid of tinnitus;
- pijnlijke of zwakke onderrug en knieën;
- slapeloosheid;
- tegelijkertijd soms koude voeten;
- frequent urineren.
De combinatie van warmte boven en kou of zwakte onder is kenmerkend voor het feit dat Yin- en Yang-leegte naast elkaar kunnen bestaan.
Voorbeelden van westerse klachten/aandoeningen
Dit patroon kan worden aangetroffen bij vasomotorische overgangsklachten zoals opvliegers en nachtzweten, vaak in combinatie met slaap- en droogteklachten.
Nier-Yin- en Nier-Yang-leegte, met Nier-Yang-leegte op de voorgrond
Korte uitleg
Wanneer vooral Nier-Yang verzwakt, staan koude, vermoeidheid en een afgenomen activerende functie meer op de voorgrond. Omdat tijdens de overgang meestal ook enige Yin-leegte aanwezig is, kunnen ondanks de duidelijke kouwelijkheid toch af en toe opvliegers of nachtzweten voorkomen.
Veel voorkomende symptomen
- koude handen en voeten;
- snel koud hebben;
- vermoeidheid en weinig energie;
- zwakke of pijnlijke onderrug en knieën;
- verminderd libido;
- frequent urineren of 's nachts moeten plassen;
- vocht vasthouden;
- zachte of losse ontlasting;
- neiging tot somberheid of weinig motivatie;
- soms toch opvliegers of nachtzweten.
Voorbeelden van westerse klachten/aandoeningen
Dit patroon kan worden aangetroffen bij overgangsklachten waarbij vermoeidheid, kouwelijkheid, urinewegklachten en verminderd libido duidelijker zijn dan de warmteklachten.
Lever- en Nier-Yin-leegte met stijgend Lever-Yang
Korte uitleg
Wanneer Lever- en Nier-Yin onvoldoende zijn, kan volgens TCM het actieve Yang minder goed worden verankerd en gemakkelijker naar het hoofd stijgen. Naast typische overgangsklachten ontstaan dan vaker hoofdpijn, duizeligheid en prikkelbaarheid.
Veel voorkomende symptomen
- opvliegers en nachtzweten;
- hoofdpijn, vaak aan de zijkant of bovenkant van het hoofd;
- duizeligheid;
- tinnitus;
- prikkelbaarheid;
- plotselinge boosheid of emotionele onrust;
- droge of geïrriteerde ogen;
- wazig zien;
- droge mond of keel;
- slapeloosheid;
- zwakke of pijnlijke onderrug en knieën.
Voorbeelden van westerse klachten/aandoeningen
Dit patroon kan voorkomen bij overgangsklachten waarbij vasomotorische klachten samengaan met hoofdpijn, migraineachtige klachten, duizeligheid of stemmingsveranderingen.
Nier- en Hart-Yin-leegte met Lege Hitte
Korte uitleg
Binnen TCM hebben Hart en Nier een belangrijke onderlinge relatie. Nier-Yin helpt het Hart te verkoelen en te verankeren. Wanneer deze ondersteuning afneemt, kan Lege Hitte het Hart en de Shen verstoren. Shen is een TCM-begrip voor onder andere bewustzijn, emotionele rust en slaap.
Bij dit patroon staan daarom naast warmteklachten vooral slaap en mentale onrust op de voorgrond.
Veel voorkomende symptomen
- opvliegers;
- nachtzweten;
- slapeloosheid, vooral vaak wakker worden;
- rusteloze of veelvuldige dromen;
- hartkloppingen;
- innerlijke onrust;
- angstgevoelens;
- prikkelbaarheid;
- droge mond en keel;
- warmte in handpalmen en voetzolen;
- vermoeidheid ondanks een onrustig gevoel.
Voorbeelden van westerse klachten/aandoeningen
Dit patroon kan worden aangetroffen bij overgangsklachten waarbij opvliegers en nachtzweten vooral samengaan met slapeloosheid, hartkloppingen, angst of sterke innerlijke onrust.
Andere patronen
De vier patronen hierboven vormen een bruikbaar overzicht van veel voorkomende beelden, maar overgangsklachten zijn binnen TCM vaak complexer.
Tijdens de perimenopauze kan bijvoorbeeld Lever-Qi-stagnatie een grotere rol spelen bij prikkelbaarheid, gespannen borsten, stemmingswisselingen en sterk wisselende menstruaties. Bloedstase kan voorkomen wanneer menstruaties pijnlijk zijn en het bloed donker is of veel stolsels bevat. Ook Flegma kan andere patronen compliceren.
Deze patronen komen vaak naast een onderliggende Nier-leegte voor en worden daarom niet als volledig losstaande vormen van de menopauze gezien.
Wanneer is reguliere medische beoordeling belangrijk?
De overgang is een natuurlijke levensfase, maar niet iedere klacht rond deze leeftijd hoeft door de overgang te worden veroorzaakt.
Bespreek klachten met de huisarts wanneer ze ernstig zijn, sterk interfereren met het dagelijks functioneren of wanneer u wilt weten welke reguliere behandelmogelijkheden er zijn. Er bestaan zowel hormonale als niet-hormonale behandelopties. Voor vasomotorische klachten zoals opvliegers adviseert NICE bijvoorbeeld HRT als reguliere behandeloptie; de individuele voordelen en risico's worden samen met een arts beoordeeld.
Medische beoordeling is daarnaast belangrijk bij onder andere zeer hevig of ongebruikelijk bloedverlies en bij bloedverlies nadat de menstruatie twaalf maanden is weggebleven. Ook overgangsverschijnselen vóór het 40e levensjaar verdienen verdere beoordeling.
Na de menopauze verandert bovendien het gezondheidsprofiel. Het verlies van botdichtheid draagt bijvoorbeeld bij aan een hoger risico op osteoporose en botbreuken.
Prognose
Het verloop van overgangsklachten verschilt sterk per persoon. Sommige vrouwen hebben nauwelijks klachten, terwijl anderen gedurende meerdere jaren klachten ervaren. Ook binnen één persoon kunnen aard en intensiteit van de klachten gedurende de perimenopauze veranderen.
Het behandelverloop met acupunctuur en/of Chinese kruiden hangt af van de aard, ernst en duur van de klachten en van het onderliggende TCM-patroon. Omdat het klachtenbeeld tijdens de overgang kan veranderen, wordt regelmatig opnieuw beoordeeld welke klachten en patronen op de voorgrond staan en kan de behandeling daarop worden aangepast.
In de beginfase is één acupunctuurbehandeling per week een gebruikelijke richtlijn. Wanneer de klachten verminderen en stabieler blijven, kan de frequentie geleidelijk worden afgebouwd. Chinese kruiden kunnen waar passend dagelijks tussen de behandelingen door worden gebruikt.
Contact
Heeft u last van opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen, stemmingsveranderingen of andere klachten tijdens de overgang en wilt u weten of acupunctuur en/of Chinese kruidengeneeskunde bij uw situatie kan passen?
Tijdens een eerste consult bespreken we uw overgangsklachten, menstruatieverloop, slaap, energie, temperatuurbeleving, stemming en eventuele andere lichamelijke klachten. Op basis van het totale klachtenbeeld wordt bekeken welk TCM-patroon of welke combinatie van patronen waarschijnlijk op de voorgrond staat en welke behandeling daarbij past.
