Oedeem (vocht vasthouden)

Oedeem is een ophoping van vocht in de weefsels. Het kan zichtbaar zijn als zwelling rond bijvoorbeeld de enkels, onderbenen, handen, vingers of oogleden, maar soms ook grotere delen van het lichaam treffen. Bij pitting oedeem blijft na het indrukken van de huid tijdelijk een kuiltje achter. Bij non-pitting oedeem gebeurt dit niet of nauwelijks.

Vocht vasthouden kan tijdelijk en relatief onschuldig zijn, maar ook samenhangen met aandoeningen van bijvoorbeeld het hart, de nieren of lever, problemen met de veneuze of lymfatische afvoer, medicatie of ontsteking. Vooral nieuw, onverklaard, eenzijdig of snel toenemend oedeem verdient daarom medische beoordeling.

Binnen de Chinese geneeskunde wordt gekeken naar de plaats en aard van de zwelling, het verloop en bijkomende klachten. Verschillende TCM-patronen kunnen daardoor tot hetzelfde symptoom oedeem leiden.

Mogelijke westerse aandoeningen en oorzaken

Oedeem ontstaat wanneer de normale balans tussen vocht in de bloedvaten en de omliggende weefsels verstoord raakt. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door een verhoogde doorlaatbaarheid van haarvaten, veranderingen in de hoeveelheid natrium en lichaamsvocht, een laag eiwitgehalte in het bloed of een verminderde veneuze of lymfatische afvoer.

Mogelijke oorzaken en aandoeningen zijn onder andere:

Ook zwangerschap, hormonale veranderingen en de periode vóór de menstruatie kunnen gepaard gaan met vocht vasthouden.

Mogelijke oorzaken

De oorzaak van oedeem verschilt sterk per persoon. De plaats van de zwelling kan belangrijke aanwijzingen geven. Zwelling van beide onderbenen past bijvoorbeeld bij andere oorzaken dan plotselinge zwelling van één been. Ook de snelheid waarmee het ontstaat, het moment van de dag, de aanwezigheid van pijn of roodheid en de reactie op het indrukken van de huid zijn relevant.

Binnen TCM wordt oedeem vooral gezien als een verstoring van de verwerking, verdeling of uitscheiding van lichaamsvochten. De Long, Milt en Nier spelen hierin een centrale rol. Daarnaast kunnen onder andere Damp, Damp-Hitte, stagnatie van Lever-Qi en Bloedstase de normale vochtverdeling belemmeren.

Langdurige ziekte, overbelasting en uitputting kunnen volgens TCM de systemen die betrokken zijn bij de vochthuishouding verzwakken. Trauma, operaties en littekenvorming kunnen juist plaatselijk de circulatie van Qi, Bloed en vocht belemmeren.

Wat kan acupunctuur doen bij oedeem?

Acupunctuur kan aanvullend worden toegepast bij bepaalde vormen van vocht vasthouden. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar hoeveel vocht aanwezig is, maar ook naar de plaats, het verloop en bijkomende symptomen. Chronisch pitting oedeem van de enkels met kou en vermoeidheid vraagt binnen TCM bijvoorbeeld om een andere benadering dan wisselend vocht vasthouden rond de menstruatie.

Afhankelijk van het klachtenbeeld kan de behandeling gericht zijn op:

✓ de verwerking en verdeling van lichaamsvochten ondersteunen;
✓ de Milt ondersteunen wanneer Damp en spijsverteringszwakte op de voorgrond staan;
✓ de Longfunctie binnen TCM ondersteunen wanneer de vochtverdeling in het bovenlichaam verstoord is;
✓ de Nierfunctie binnen TCM ondersteunen bij chronisch oedeem van het onderlichaam;
✓ Qi versterken wanneer zwakte en vermoeidheid aanwezig zijn;
✓ de doorstroming van Qi en Bloed verbeteren;
✓ Damp of Damp-Hitte verminderen wanneer deze patronen aanwezig zijn.

Wanneer een onderliggende aandoening het oedeem veroorzaakt, wordt acupunctuur aanvullend toegepast naast de daarvoor noodzakelijke reguliere behandeling.

Wat kan Chinese kruidengeneeskunde doen bij oedeem?

Chinese kruiden worden eveneens gekozen op basis van het onderliggende patroon. De behandeling is niet simpelweg gericht op zoveel mogelijk vocht afdrijven. Binnen TCM wordt geprobeerd zowel de vochtophoping als de disbalans die daaraan bijdraagt te behandelen.

Afhankelijk van het patroon kan de kruidenbehandeling gericht zijn op:

✓ overtollig vocht en Damp verminderen;
✓ de Milt ondersteunen bij de verwerking en verdeling van vocht;
✓ de Long ondersteunen bij de verspreiding en daling van lichaamsvochten;
✓ Qi versterken;
✓ Milt- of Nier-Yang ondersteunen wanneer kou en zwakte op de voorgrond staan;
✓ Damp-Hitte verminderen;
✓ de vrije beweging van Lever-Qi ondersteunen;
✓ de circulatie van Bloed verbeteren bij Bloedstase;
✓ Qi en Yin ondersteunen bij een gecombineerd leegtepatroon.

Voorzichtigheid is belangrijk wanneer iemand reguliere diuretica gebruikt of wanneer hart-, nier- of leveraandoeningen aanwezig zijn. Chinese kruiden moeten in dergelijke situaties worden afgestemd op de reguliere behandeling en medicatie.

Hoe kijkt de Chinese geneeskunde naar oedeem?

Binnen de Chinese geneeskunde zijn vooral de Long, Milt en Nier betrokken bij de vochthuishouding.

De Milt is volgens TCM verantwoordelijk voor een belangrijk deel van de verwerking en verdeling van vocht uit voeding en drinken. Wanneer deze functie verzwakt of door Damp wordt belemmerd, kan vocht zich ophopen. Zwelling kan dan bijvoorbeeld samengaan met een zwaar gevoel, vermoeidheid en spijsverteringsklachten.

De Long speelt een rol bij het verspreiden van lichaamsvochten richting huid en bovenlichaam en bij het naar beneden leiden ervan. Een verstoring hiervan kan volgens TCM vooral zichtbaar worden als zwelling rond het gezicht en bovenlichaam.

De Nier ondersteunt de verwerking en uitscheiding van vocht en is vooral belangrijk bij langdurig oedeem, vaak van de benen en enkels. Vooral Nier-Yang speelt binnen TCM een rol bij het activeren van de vochthuishouding.

Daarnaast zorgt de Lever voor een vrije beweging van Qi. Wanneer Lever-Qi stagneert, kan ook de verdeling van vocht worden belemmerd. Dit kan bijvoorbeeld relevant zijn wanneer vocht vasthouden duidelijk wisselt met stress of de menstruatiecyclus. Bij Bloedstase is volgens TCM de circulatie belemmerd, waardoor ook vocht zich plaatselijk of algemener kan ophopen.

Traditioneel wordt bovendien onderscheid gemaakt tussen Yang-oedeem en Yin-oedeem. Yang-oedeem ontstaat doorgaans sneller en hangt vaker samen met obstructie of excesspatronen. Yin-oedeem ontwikkelt zich meestal geleidelijker, begint vaker in het onderlichaam en is vaker pitting; leegte van Qi of Yang speelt hierbij doorgaans een grotere rol.

Wat is een TCM-orgaansysteem?

Een TCM-orgaansysteem beschrijft een groep samenhangende lichaamsfuncties en is breder dan alleen het anatomische orgaan met dezelfde naam. Lees meer bij TCM Basisinformatie.

Wat is een TCM-patroon?

Een TCM-patroon is een herkenbare combinatie van klachten en lichamelijke kenmerken die aangeeft welke disbalans waarschijnlijk aan de klachten bijdraagt. Lees meer bij TCM Basisinformatie.

Hieronder worden de belangrijkste en meest voorkomende patronen besproken. Andere patronen zijn mogelijk en meerdere patronen kunnen tegelijkertijd voorkomen. Daardoor kunt u zich in verschillende beschrijvingen herkennen. Ook hoeft iemand met een bepaald patroon niet alle genoemde symptomen te hebben. Het patroon wordt vastgesteld op basis van het totale klachtenbeeld.

De genoemde westerse aandoeningen zijn voorbeelden. Een TCM-patroon is geen verklaring voor een westerse diagnose, en niet iedereen met dezelfde aandoening heeft hetzelfde TCM-patroon.

Meest voorkomende TCM-patronen

Damp-Hitte

Korte uitleg
Bij Damp-Hitte zijn volgens TCM vochtophoping en Hitte met elkaar gecombineerd. Het oedeem bevindt zich vaak duidelijker in het onderlichaam. Wanneer de onderste lichaamsregio en Blaas betrokken zijn, kunnen tegelijkertijd urinewegklachten optreden.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Chronische urineweginfecties, cystitis, pyelonefritis, chronische hepatitis, levercirrose en post-streptokokken glomerulonefritis.

Milt-Damp

Korte uitleg
Bij Milt-Damp worden lichaamsvochten volgens TCM onvoldoende verwerkt en verdeeld. Daardoor ontstaat geleidelijk vochtophoping. Wanneer dit langere tijd aanhoudt, kan daarnaast Milt-Qi- of Milt-Yang-leegte ontstaan.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Idiopathisch oedeem, oedeem door eiwittekort en chronische nefritis.

Lever-Qi-stagnatie

Korte uitleg
Bij dit patroon wordt de vrije beweging van Qi volgens TCM belemmerd. Daardoor kan ook de normale verdeling van lichaamsvochten stagneren. Het oedeem is vaak wisselend en kan worden beïnvloed door stress, emoties of hormonale veranderingen.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Idiopathisch oedeem, hormonaal oedeem en premenstrueel oedeem.

Bloedstase

Korte uitleg
Bloedstase betekent binnen TCM dat de circulatie van Bloed wordt belemmerd. Hierdoor kan ook de normale verplaatsing van lichaamsvochten worden verstoord. Dit kan onderdeel zijn van een breder chronisch patroon, maar is vooral herkenbaar bij plaatselijk oedeem na trauma, chirurgie of littekenvorming.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Postoperatief oedeem, oedeem na verwijdering van lymfeklieren, tromboflebitis en diepe veneuze trombose. Dit patroon wordt daarnaast beschreven bij onder andere levercirrose, chronische nefritis en bepaalde cardiovasculaire aandoeningen.

Qi-leegte

Korte uitleg
Bij Qi-leegte hebben de Long, Milt, Nier of soms het Hart volgens TCM onvoldoende kracht om lichaamsvochten goed te verwerken en te verplaatsen. Het oedeem is meestal chronisch, mild tot matig en pitting. De plaats van de zwelling en bijkomende symptomen kunnen helpen bepalen welk TCM-orgaansysteem vooral betrokken is.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Idiopathisch oedeem, nefrotisch syndroom, hormonaal oedeem, premenstrueel oedeem en oedeem tijdens zwangerschap.

Milt-Yang-leegte

Korte uitleg
Bij Milt-Yang-leegte is niet alleen de verwerkingsfunctie van de Milt verzwakt, maar ontbreekt volgens TCM ook voldoende warmte en activiteit om lichaamsvochten goed te verplaatsen. Hierdoor ontstaat chronisch pitting oedeem, vaak gecombineerd met kou en duidelijke spijsverteringszwakte.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Idiopathisch oedeem, nefrotisch syndroom, chronische nefritis, chronische hepatitis, beginnende levercirrose en cardiaal oedeem.

Nier-Yang-leegte

Korte uitleg
Nier-Yang vormt binnen TCM een belangrijke basis voor de verwerking en beweging van lichaamsvochten. Wanneer deze functie sterk verzwakt, kan chronisch en duidelijk pitting oedeem ontstaan. De zwelling bevindt zich meestal vooral onder de taille.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Nefrotisch syndroom, congestief hartfalen, chronische nefritis, hypothyreoïdie en levercirrose.

Qi- en Yin-leegte

Korte uitleg
Bij dit chronische patroon zijn zowel Qi als Yin verzwakt. Volgens TCM is er daardoor enerzijds onvoldoende kracht om lichaamsvochten goed te verwerken en anderzijds onvoldoende Yin om vocht goed in de weefsels te reguleren. Opvallend is dat tekenen van vochtophoping en droogte tegelijkertijd kunnen voorkomen.

Veel voorkomende symptomen

Voorbeelden van westerse aandoeningen
Oedeem rond de menopauze of na een bevalling, interstitiële cystitis, chronische urineweginfecties, chronische nefritis en nefrotisch syndroom.

Wanneer contact opnemen met de huisarts?

Bij oedeem is medische beoordeling belangrijk wanneer de oorzaak niet duidelijk is. Neem contact op met de huisarts bij nieuw of onverklaard oedeem, wanneer de zwelling aanhoudt of duidelijk toeneemt, of wanneer er andere nieuwe klachten bijkomen.

Zoek met spoed medische hulp bij plotselinge zwelling van één been met pijn, warmte of roodheid; plotselinge zwelling van gezicht, lippen, tong of keel; ernstige kortademigheid of pijn op de borst; of snel toenemend oedeem met benauwdheid.

Ook sterk verminderde urineproductie, nieuw of duidelijk toenemend oedeem tijdens de zwangerschap en oedeem bij bekende hart-, nier- of leveraandoeningen verdienen reguliere medische beoordeling.

Prognose

Het behandelverloop hangt sterk af van de oorzaak, duur en ernst van het oedeem en het onderliggende TCM-patroon. Tijdelijk of relatief mild vocht vasthouden kan sneller veranderen dan chronisch oedeem dat samenhangt met langdurige Qi- of Yang-leegte.

Wanneer hart-, nier-, lever-, veneuze of lymfatische aandoeningen de oorzaak zijn, wordt het verloop in belangrijke mate bepaald door die onderliggende aandoening en de reguliere behandeling daarvan. Ook binnen TCM kunnen verschillende patronen tegelijkertijd aanwezig zijn. Langdurig oedeem gaat volgens TCM bovendien vaker gepaard met een dieper leegtepatroon, waardoor behandeling doorgaans meer tijd vraagt.

In de beginfase is één acupunctuurbehandeling per week een gebruikelijke richtlijn. Wanneer het oedeem vermindert en stabieler blijft, kan de frequentie worden afgebouwd. Chinese kruiden kunnen, wanneer passend en medisch verantwoord, dagelijks tussen de behandelingen door worden gebruikt. De behandelduur en frequentie worden altijd aangepast aan de individuele situatie.

Contact

Heeft u regelmatig last van vocht vasthouden en wilt u weten of acupunctuur en/of Chinese kruidengeneeskunde bij uw klachten kan passen? Tijdens een eerste consult bespreken we waar het oedeem optreedt, wanneer het ontstaat of verergert en welke andere klachten, medicatie en medische aandoeningen aanwezig zijn. Op basis van het totale klachtenbeeld wordt bekeken welk TCM-patroon waarschijnlijk op de voorgrond staat en welke behandeling daarbij past.

Bij nieuw, onverklaard of duidelijk toenemend oedeem is het belangrijk om de mogelijke oorzaak eerst of tegelijkertijd door een arts te laten beoordelen. Acupunctuur en Chinese kruidengeneeskunde worden bij onderliggende hart-, nier-, lever-, veneuze of lymfatische aandoeningen alleen aanvullend toegepast en vervangen de noodzakelijke reguliere behandeling niet.

Meer lezen